Bilgilendirme notu: Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır; muayene, tanı veya kişiye özel tedavi planının yerine geçmez. Randevu oluşturun · Son güncelleme: 3 Kasım 2026
Yazarlar: Karademir G, Bilgin Y, Erşen A, Polat G, Buget MI, Demirel M, Balcı HI
Dergi: International Journal of Surgery, 2015;24:101-104
DOI: 10.1016/j.ijsu.2015.11.009
Özgün başlık: Hip fractures in patients older than 75 years old: Retrospective analysis for prognostic factors
Arka plan: Proksimal femur kırıkları sıklıkla yaşlı hastalarda görülmekte ve yüksek mortalite ile ilişkili bulunmaktadır. Tıp bilimindeki ilerlemeler ve artan yaşam beklentisi nedeniyle yaşlı popülasyona giriş yaşı ilerlemektedir.
Amaçlar: Çalışmanın amacı, proksimal femur kırığı nedeniyle ameliyat edilen 75 yaş üzerindeki hastalarda mortaliteyi etkileyen faktörleri değerlendirmektir.
Hastalar ve yöntem: Düşme sonrası proksimal femur kırığı geçiren ve aşağıdaki üç yöntemden biriyle (hemiartroplasti, proksimal femoral çivi veya total kalça artroplastisi) ameliyat edilen 75 yaş ve üzerindeki hastalar retrospektif olarak değerlendirilmiştir. Ameliyat tipi, anestezi tipi, ameliyat öncesi ASA skoru (American Society of Anesthesiologists Skoru), yoğun bakım gereksinimi, kan transfüzyonu gereksinimi, ameliyat bekleme süresi ve hastanede kalış süresi gibi faktörlerin mortalite üzerindeki etkileri incelenmiştir. Toplam 224 hastadan dahil etme ölçütünü karşılayan 115 hasta çalışmaya alınmıştır. Hastaların 75’i kadın, 40’ı erkekti.
Bulgular: Birinci yıl sonrası mortalite oranı %40 bulunmuştur. 85 yaşın üzerindeki hastalarda mortalite oranı, daha genç (75-85) hastalara kıyasla daha yüksekti (p = 0,0003). Cinsiyetin mortalite üzerinde etkisi saptanmamıştır (p = 0,5039). ASA skoru açısından istatistiksel olarak anlamlı fark yoktu (p = 0,1518). Uygulanan cerrahi yöntemlerin mortalite risk oranlarına göre sıralaması total kalça artroplastisi > hemiartroplasti > proksimal femoral çivi şeklinde bulunmuştur (p = 0,0003). Anestezi tipi, artroplasti sırasında çimento kullanımı, ameliyat bekleme süresi ve hastanede kalış süresi mortalite oranıyla doğrudan ilişkili değildi (anestezi tipi p = 0,63, artroplasti sırasında çimento kullanımı p = 0,223, ameliyat bekleme süresi p = 0,5 ve hastanede kalış süresi p = 0,19).
Sonuçlar: Kalça kırığı olan 75 yaş üzerindeki hastalarda yaş, birinci yıl mortalitesi üzerinde birincil risk faktörüdür. İleri yaşa ek olarak, daha fazla kan transfüzyonu gereksinimi ve artroplasti de birinci yıl mortalitesi için diğer risk faktörleridir. Hasta artroplasti ile tedavi edilirse 75 yaşından sonra birinci yıl mortalitesinin daha yüksek olabileceği akılda tutulmalıdır.
Anahtar sözcükler: Proksimal femur kırığı; Kalça kırığı; Etkileyen; Mortalite; Faktörler; 75 yaş üzeri; Prognostik
Yaşlılarda insidansı artan femur kırıkları, dünya genelinde insan yaşam beklentisinin uzaması nedeniyle giderek daha sık görülmektedir. Yalnızca Amerika Birleşik Devletleri’nde yıllık bildirilen olgu sayısı 350 000’dir.[1] Bu gruptaki hastaların çoğu en az bir yıl hayatta kalsa da, proksimal femur kırığı olan hastalarda yüksek mortalite oranlarını bildiren çalışmalar vardır.[2,3] 65 yaş üzerindeki hastalarda kalça kırığına bağlı mortalite hakkında birçok çalışma yapılmıştır. Bu çalışmalarda kalça kırığı sonrası birinci yıldaki mortalite oranı %26,9 ile %35,7 arasında değişmiştir.[4,5] Ancak bu çalışmalarda mortaliteyi etkileyen faktörler tartışmalıdır. Bu çalışmalar, mortalite ile ameliyat tipi, anestezi tipi, ASA skoru (American Society of Anesthesiologists Skoru), cinsiyet, kan transfüzyonu gereksinimi, ameliyata kadar geçen süre ve hastanede kalış süresi gibi faktörler arasındaki ilişkiyi yeterince analiz etmemiştir.
Mevcut çalışmalarda yaşlı popülasyon 65 yaşın üzerindeki kişiler olarak kabul edilmiş olsa da, tıp bilimindeki ilerlemeler ve artan yaşam beklentisi nedeniyle yaşlı popülasyona giriş yaşı ilerlemektedir. Son çalışmalarda yaşlı popülasyonun 75 yaş ve üzeri olarak kabul edildiği görülmektedir; bu nedenle kalça kırığı mortalitesi ve etkileyen faktörler bu yaş grubunda araştırılmalıdır.[6]
Bu çalışmada, 75 yaş üzerindeki hastalarda kalça kırığı sonrası mortalite ve mortaliteyi etkileyen faktörler değerlendirilmiştir.
Bu retrospektif çalışmada, Ocak 2009 ile Eylül 2013 arasında düşmeye bağlı proksimal femur kırığı şikâyetiyle üçüncü basamak bir sağlık merkezine başvuran geriatrik hastalar değerlendirilmiştir. Tüm hastalar üç ayrı yöntemden biriyle ameliyat edilmiştir: proksimal femoral çivi, hemiartroplasti ve total kalça artroplastisi. Hayatta kalan hastalar arasından en az 1 yıllık takibi olanlar çalışmaya dahil edilmiştir. Dışlama ölçütleri patolojik kırıklar, 75 yaşın altında olmak, 1 haftadan eski kırık ve subtrokanterik kırıktı.
Veriler hastane veri tabanından ve hasta dosyalarından toplanmıştır. Ayrıca eksik kayıtlar telefon görüşmeleri ve poliklinik dosyaları ile tamamlanmıştır.
Demografik veriler, cerrahi, anestezi, ameliyat öncesi ASA skoru (American Society of Anesthesiologists Skoru), yoğun bakım gereksinimi, kan transfüzyonu gereksinimi, ameliyata kadar geçen süre, hastanede kalış ve ölüm zamanı kaydedilmiştir. Bu parametreler ile mortalite arasındaki ilişkiler analiz edilmiştir.
Ocak 2009 ile Eylül 2013 arasında proksimal femur kırığı nedeniyle ameliyat edilen 224 hastadan, ulaşılamayan veya patolojik kırığı olan ya da verileri eksik olan 109 hasta çalışma dışında bırakılmıştır. Dahil edilen hastaların 66’sına proksimal femoral çivi, 40’ına hemiartroplasti ve 9’una total kalça artroplastisi uygulanmıştır. 115 hastanın 75’i kadın, 40’ı erkekti. [Bkz. Tablo 1 ve 2] Kadın ve erkek hastaların ortalama yaşı sırasıyla 84,2 ve 82,7 yıldı. [Bkz. Tablo 3]. Ortalama takip süresi 18 aydı.
Sağkalım analizi Kaplan-Meier yöntemiyle yapılmıştır. Kaydedilen parametreler ile mortalite arasındaki ilişkiyi değerlendirmek için Cox regresyon modeli kullanılmıştır. İstatistiksel analizler MedCalc yazılımı ile yürütülmüştür. Mortalite ve sağkalım analizleri ilk kalça cerrahisi tarihine göre yapılmıştır. İstatistiksel anlamlılık düzeyi 0,05 olarak belirlenmiştir. Çalışmaya katılan tüm katılımcılardan yazılı bilgilendirilmiş onam alınmıştır.
Tablo 1. Hastaların yaş gruplarına göre cinsiyet dağılımı
| Yaş | Kadın | Erkek | Toplam |
|---|---|---|---|
| 75-85 | 52 | 25 | 77 |
| >85 | 23 | 15 | 38 |
| Toplam | 75 | 40 | 115 |
Tablo 2. Çalışmaya dahil edilen hastalar ve hastaların ameliyat tipine göre dağılımı
| Toplam hasta | Çalışmaya dahil edilen | Çalışma dışı bırakılan | Proksimal femoral çivi | Hemiartroplasti | Total kalça artroplastisi |
|---|---|---|---|---|---|
| 224 | 115 | 109 | 66 | 40 | 9 |
Çalışmaya dahil edilen 115 hastanın 46’sının ilk bir yıl içinde öldüğü saptanmıştır. İlk yıl ölümlerinin %15,21’inin ilk ayda, %63,04’ünün 1 ile 6 ay arasında, %21,73’ünün 6. aydan sonra gerçekleştiği bulunmuştur.
Mortaliteyi etkileyen faktörler incelendiğinde, ameliyat tipinin mortalite ile ilişkili olduğu görülmüştür (p = 0,0003). [Bkz. Tablo 4].
Birinci yıl sonunda mortalite oranı proksimal femoral çivi grubunda %24,24, total kalça artroplastisi grubunda %66,66 ve hemiartroplasti grubunda %60 bulunmuştur. [Bkz. Tablo 5].
Proksimal femoral çivi ile tedavi edilen hastalarda birinci yıl mortalite oranı, artroplasti ile tedavi edilen hastalara kıyasla anlamlı olarak daha düşüktü (p = 0,0003).
Artroplasti sırasında çimento kullanımının mortalite üzerinde anlamlı bir etkisi olmadığı belirlenmiştir (p = 0,223).
Ameliyat sonrası yoğun bakım ünitesinde izlenmesi gereken hastalarda mortalite oranı anlamlı olarak daha yüksek bulunmuştur (p = 0,002).
Hastalar 85 yaş üstü ve altı olmak üzere iki gruba ayrıldığında, analizler 85 yaşın üzerindeki hastalarda mortalitenin 75-85 yaş arasındaki hastalara kıyasla görece daha yüksek olduğunu göstermiştir (p = 0,02). [Bkz. Tablo 4].
Cinsiyetin mortalite üzerindeki etkisi incelendiğinde, mortalite üzerinde etkisi olmadığı bulunmuştur (p = 0,5039). Birinci yıl mortalite oranı kadınlarda %38,66, erkeklerde %42,5 idi.
Ameliyat öncesi durum ve ek komorbiditeler ASA skoru ile değerlendirilmiştir. Hastalar ASA skoruna göre 3 ve üzeri ile 3’ün altında olmak üzere iki gruba ayrılmıştır. ASA skoru 3 ve üzeri olan hastalarda birinci yıl mortalite oranı %41,6 iken, ASA skoru 3’ün altında olan hastalarda %37,2 idi. Bu oranlara göre ASA skoru açısından istatistiksel olarak anlamlı fark yoktu (p = 0,1518). [Bkz. Tablo 4].
Ameliyat sırasında ve sonrasında kan transfüzyonunun mortalite üzerindeki etkisi değerlendirildiğinde, 2 veya daha fazla kan transfüzyonuna ihtiyaç duyan hastalarda mortalite daha yüksekti (p = 0,006). Öte yandan anestezi tipi (genel-spinal) (p = 0,63), ameliyata kadar geçen süre (5 gün öncesi ve sonrası) (p = 0,5) ve toplam hastanede kalış süresi (10 günden az veya çok) (p = 0,19) mortaliteyi etkileyen anlamlı faktörler değildi.
Tablo 3. Hastalar ameliyat tipine göre gruplandırıldığında grupların özellikleri
| Proksimal femoral çivi | Hemiartroplasti | Total kalça artroplastisi | ||||
|---|---|---|---|---|---|---|
| Erkek | Kadın | Erkek | Kadın | Erkek | Kadın | |
| Hasta sayısı | 22 | 44 | 13 | 27 | 6 | 3 |
| Ortalama yaş | 82,86 | 83,5 | 81,92 | 86,07 | 84,66 | 81,33 |
| ASA skoru | 2,9 | 2,5 | 3,4 | 3,2 | 2,3 | 2,2 |
| Kan transfüzyonu | 0,9 | 0,8 | 2,1 | 2,2 | 3 | 2,9 |
Tablo 4. Cerrahi olarak tedavi edilen kalça kırıklı hastalarda hasta faktörlerinin mortalite üzerindeki etkisi
| Mortalite ile ilişkili | Mortalite ile ilişkisiz |
|---|---|
| Ameliyat tipi (p = 0,0003) | Anestezi tipi (genel-spinal) (p = 0,63) |
| Yaş ≥85 (p = 0,02) | Ameliyat bekleme süresi (5 gün öncesi ve sonrası) (p = 0,5) |
| Kan transfüzyonu ≥2 ünite (p = 0,03) | Toplam hastanede kalış süresi (10 gün öncesi ve sonrası) (p = 0,19) |
| ASA skoru ≥3 (p = 0,1518) | |
| Çimentolama yapılması veya yapılmaması (p = 0,223) |
Tablo 5. Ameliyat tipine göre ameliyat sonrası birinci yıl içindeki mortalite
| Proksimal femoral çivi | Hemiartroplasti | Total kalça artroplastisi |
|---|---|---|
| %24,24 | %60 | %66,66 |
Birçok önceki çalışma, proksimal femur kırığından sonraki ilk yıl içinde mortalitenin arttığını bildirmiştir.[1-5] Literatürde mortalite oranı, 65 yaşın üzerindeki hastaların değerlendirildiği çalışmalarda %26,9 ile %35,7 arasında değişmiştir. 75 yaş üzerindeki popülasyonla yapılan bu çalışmada birinci yıl mortalite oranı %40 ile anlamlı olarak daha yüksektir. Çalışma popülasyonu 85 yaş altı ve üstü olarak iki gruba ayrıldığında, 85 yaşın üzerindeki hastalarda mortalitenin daha da yüksek olduğu görülmektedir. Bu bulgu, yaşın kalça kırığı sonrası mortalite için bağımsız bir risk faktörü olduğunu göstermekte ve literatürle desteklenmektedir.[2,3]
Rogmark ve arkadaşları yaşı önemli bir risk faktörü olarak belirlemiş, ancak mortalitenin farklı cerrahi girişimler arasında benzer kaldığını bildirmiştir. Bunun aksine bu çalışmada mortalite oranı farklı cerrahi gruplarında anlamlı olarak farklıydı. En düşük mortalite oranı proksimal femoral çivilemede gözlenmiş, bunu hemiartroplasti ve total kalça artroplastisi izlemiştir. İlginç bir şekilde, total kalça artroplastisi ile tedavi edilen hastaların daha az komorbiditesi ve daha düşük ASA skorları olmasına rağmen hemiartroplasti grubundaki mortalite oranı total kalça artroplastisinden daha düşüktü. Total kalça artroplastisi grubundaki daha yüksek mortalite oranı, bu hasta grubunda daha uzun ameliyat süresi, daha fazla kan kaybı ve daha fazla kan transfüzyonu gereksinimi ile açıklanabilir. Parker ve Bhandari’nin çalışmaları, kalça kırıklarında osteosentez sonrası mortalite oranlarının artroplastiye kıyasla daha düşük olduğunu desteklemektedir.[13,14]
ASA sınıflaması, ameliyat öncesi komorbiditeleri ve risk faktörlerini belirlemek için yaygın olarak kullanılmaktadır.[7,15] Literatürde daha yüksek ASA skorları kalça kırığı sonrası daha yüksek mortalite oranları ile ilişkilendirilmiş olsa da,[8,9,16] bu çalışmada ASA 3-4 olan hastalardaki mortalite oranları ASA 1-2 olan hastalardan daha yüksek bulunmamıştır. Bu durum, yaşın ASA’dan ve komorbiditelerden bağımsız önemli bir risk olduğu tezini güçlendirmektedir.
Ameliyata kadar geçen sürenin mortalite üzerindeki etkisi hâlâ tartışmalıdır. Literatürde ilk 24 saat içinde ameliyat edilen hastalarda daha düşük mortalite oranları öneren bazı çalışmalar vardır. Bu çalışmalar ayrıca immobilizasyon süresinin uzamasının derin ven trombozu ve idrar yolu enfeksiyonu gibi komplikasyonları azaltabileceğini belirtmiştir.[1,3,10] Bu çalışmada ilk 24 saat içinde ameliyat edilen hasta sayısı herhangi bir analiz yapmak için çok sınırlıydı. Dolayısıyla bu konuda herhangi bir sonuca varamadık. Bununla birlikte, ilk 5 gün içinde ve daha sonra ameliyat edilen hastaları karşılaştırdık; mortalite açısından fark yoktur.
65 yaşın üzerindeki hastaları değerlendiren az sayıda çalışma, ameliyat sonrası ilk yıl içinde erkek cinsiyette mortalitenin arttığını bildirmiş ve eşlik eden komorbiditeler başlıca neden olarak öne sürülmüştür.[11,12] Ancak bu çalışmada erkek ve kadın hastalar arasında mortalite açısından fark yoktur. Bu durum, bu çalışmadaki daha yaşlı popülasyonla (75 yaş üzeri) açıklanabilir. 75 yaşından sonra cinsiyetlerin kendine özgü farklılıkları azalmaktadır.
Anestezi yöntemi açısından, rejyonel anestezi ile genel anestezi arasında bir yıllık mortalite bakımından anlamlı fark yoktu. Anestezi yöntemi tercihinin kuşkusuz hastanın durumuna ve komorbiditelerin varlığına dayandığı açıktır. Bu nedenle rejyonel anestezi ve genel anestezi hasta gruplarının komorbiditeler açısından homojen olmaması şaşırtıcı değildir. Dolayısıyla komorbiditeler göz önüne alınarak seçilen yeterli bir anestezi yönteminin erken dönem mortaliteyi etkilemeyeceği düşünülebilir.
Çalışmanın çeşitli sınırlılıkları vardır. Her şeyden önce, çalışmanın retrospektif yapısı yanlış yorumlamalara açık olmasına neden olmaktadır. Proksimal femur kırıkları intraartiküler ve ekstraartiküler kırıklar olarak ayrı ayrı sınıflandırılmamıştır ve bu durum farklı kalça kırıklarındaki mortalite hakkında yorum yapmayı imkânsız kılmaktadır. Takip eksikliği ve arşiv verilerinin yetersizliği gibi çeşitli nedenlerle birçok hasta çalışma dışı bırakılmıştır. Çalışmanın bir diğer sınırlılığı, total artroplasti grubundaki hasta sayısının (n: 9) diğerlerine kıyasla az olmasıdır.
Sonuç olarak bu çalışma, kalça kırığı olan 75 yaş üzerindeki hastalarda yaşın birinci yıl mortalitesi üzerinde birincil risk faktörü olduğunu göstermektedir. Özellikle 85 yaşın üzerindeki yaş, mortalite için bağımsız bir risk faktörüdür. İleri yaşa ek olarak, daha fazla kan transfüzyonu gereksinimi ve artroplasti de birinci yıl mortalitesi için diğer risk faktörleridir. Cinsiyet, ASA sınıflaması, ameliyata kadar geçen süre, çimentolama yapılması veya yapılmaması ve anestezi tipinin kalça kırıkları sonrası mortalite ile ilişkili olmayabileceği düşünülmektedir. Bu bulgulara göre, hasta artroplasti ile tedavi edilirse 75 yaşından sonra birinci yıl mortalitesinin daha yüksek olabileceği akılda tutulmalıdır.
Çıkar çatışmaları: Yazarların hiçbiri bu makalede adı geçen ürünler, cihazlar veya ilaçlarla ilgili herhangi bir mali çıkara sahip değildir. Tüm yazarlar, yakın aile üyeleri ve bağlı oldukları herhangi bir araştırma vakfı, bu makalenin konusuyla ilgili herhangi bir ticari kuruluştan mali ödeme veya başka bir menfaat almamıştır.
Etik onay: İstanbul Üniversitesi, Klinik Araştırmalar Etik Kurulu, Referans Numarası: 71306642/050-01-04/145.
Finansman kaynakları: Herhangi bir destek almadık.
Yazarların katkıları: Gökhan Karademir, Yücel Bilgin ve Mehmet I. Buget çalışmanın kavramsallaştırılması ve tasarımından sorumluydu. Mehmet Demirel veri toplamayı gerçekleştirdi; Gökhan Karademir, Yücel Bilgin ve Ali Erşen makalenin ilk taslağını hazırladı. Gökhan Polat çalışma taslağını gözden geçirdi. Gökhan Karademir veri analizini yaptı, makalede önemli entelektüel içerik açısından eleştirel düzeltmeler yaptı ve çalışmayı denetledi.
Garantör: Gökhan Karademir ve Yücel Bilgin, garantör olarak çalışmanın tüm sorumluluğunu kabul etmektedir.
Teşekkür: Yazarlar, özel katkılarından dolayı Msc. Mustafa Necip Polatcan’a ve İstanbul Tıp Fakültesi Ortopedi ve Travmatoloji Anabilim Dalı üyelerine teşekkür eder.
Bu sayfadaki metin, makalenin Türkçe çevirisidir. Şekiller ve kaynakça için aşağıdaki PDF dosyasında özgün makaleye bakınız.
Bu sayfanın hazırlanmasında yararlanılan seçilmiş kaynaklar: